Ochrona sygnalistów

Ustawa o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa (sygnalistów) obowiązuje w Polsce od 25 września 2024 r. Kim jest sygnalista? Jaką ochronę zyskuje na mocy ustawy i co to oznacza dla przedsiębiorców? O tym przeczytasz w poniższym artykule.

Aktualizacja (wrzesień 2026): ustawa z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. 2024 poz. 928) weszła w życie 25 września 2024 r. i wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937. Zgłoszenia zewnętrzne do Rzecznika Praw Obywatelskich są przyjmowane od 25 grudnia 2024 r. Poniższy opis zasad (kim jest sygnalista, jakich obszarów dotyczą zgłoszenia, jak wygląda ochrona przed działaniami odwetowymi) odpowiada finalnie uchwalonej ustawie – nieaktualne są już tylko terminy przejściowe cytowane niżej z pierwotnego projektu.

Kim jest sygnalista?

Zgodnie z ustawą, sygnalista to osoba zgłaszająca lub ujawniająca publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskane w kontekście związanym z pracą. Taką osobą zgłaszającą może być:

1. pracownik, także w przypadku, gdy stosunek pracy już ustał,
2. osoba ubiegającej się o zatrudnienie, która uzyskała informację o naruszeniu prawa w procesie rekrutacji lub negocjacji poprzedzających zawarcie umowy,
3. osoba świadcząca pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej,
4. przedsiębiorca,
5. akcjonariusz lub wspólnik,
6. członek organu osoby prawnej,
7. osoba świadcząca pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej,
8. stażysta,
9. wolontariusz.

Ustawa określa także jakich obszarów dotyczą naruszenia prawa:

1. zamówień publicznych;
2. usług, produktów i rynków finansowych;
3. zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu;
4. bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami;
5. bezpieczeństwa transportu;
6. ochrony środowiska;
7. ochrony radiologicznej i bezpieczeństwa jądrowego;
8. bezpieczeństwa żywności i pasz;
9. zdrowia i dobrostanu zwierząt;
10. zdrowia publicznego;
11. ochrony konsumentów;
12. ochrony prywatności i danych osobowych;
13. bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych;
14. interesów finansowych Unii Europejskiej;
15. rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych.

No dobrze, ale co dalej, kiedy sygnalista zgłosi nieprawidłowości? Czy musi liczyć się z zemstą swojego przełożonego i utratą pracy?

Ochrona osób zgłaszających nieprawidłowości – sygnalistów

Przepisy ustawy nakładają na sygnalistę parasol ochronny w postaci zabezpieczenia go przed tzw. działaniem odwetowym polegającym na niekorzystnym traktowaniu ze względu na zgłoszenie nieprawidłowości. Dotyczy to zarówno stosunku pracy jak i pozostałych form współpracy. W przypadku niekorzystnego potraktowania sygnalisty, druga strona umowy, ponosi odpowiedzialność prawną i finansową:

Zgłaszający, wobec którego druga strona stosunku prawnego w inny sposób niż wypowiedzenie lub rozwiązanie bez wypowiedzenia stosunku prawnego dopuściła się niekorzystnego traktowania z powodu dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego, ma prawo do odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę, ustalane na podstawie odrębnych przepisów.

W związku z powyższym, jak można się domyśleć – na przedsiębiorców zostały nałożone nowe obowiązki.

Nowa ustawa = nowe obowiązki dla przedsiębiorców

Ustawa nakłada na przedsiębiorców obowiązki prawne w zależności od liczby zatrudnionych pracowników. Obowiązki te dotyczą ustanowienia wewnętrznych procedur zgłaszania nieprawidłowości przez sygnalistów. Przedsiębiorca musi w swojej organizacji ustalić i wprowadzić proces zgłaszania nieprawidłowości oraz zaznajomić go ze swoimi pracownikami.

I tak:

1. pracodawca zatrudniający mniej niż 50 pracowników może (ale nie musi) ustalić regulamin zgłoszeń wewnętrznych;
2. pracodawca zatrudniający co najmniej 50 pracowników ma obowiązek ustalić regulamin zgłoszeń wewnętrznych, określający wewnętrzną procedurę zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych – niezależnie od wielkości zatrudnienia obowiązek ten dotyczy też m.in. biur rachunkowych oraz podmiotów z sektora usług, produktów i rynków finansowych.

Regulamin musi określać m.in.:

1. podmiot wewnętrzny upoważniony przez pracodawcę do przyjmowania zgłoszeń;
2. sposoby przekazywania zgłoszeń;
3. informację, czy wewnętrzna procedura obejmuje przyjmowanie zgłoszeń anonimowych;
4. niezależny organizacyjnie podmiot, upoważniony do podejmowania działań następczych, włączając w to weryfikację zgłoszenia i dalszą komunikację ze zgłaszającym, w tym występowanie o dodatkowe informacje i przekazywanie zgłaszającemu informacji zwrotnej; rolę tę może pełnić podmiot, o którym mowa w pkt 1;
5. obowiązek potwierdzenia zgłaszającemu przyjęcia zgłoszenia w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania, chyba że zgłaszający nie podał adresu, na który należy przekazać potwierdzenie;
6. obowiązek podjęcia, z zachowaniem należytej staranności, działań następczych przez upoważniony podmiot, o którym mowa w pkt 4;
7. działania następcze podejmowane przez pracodawcę w celu zweryfikowania informacji o naruszeniach prawa oraz środki, jakie mogą zostać zastosowane w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa;
8. maksymalny termin na przekazanie zgłaszającemu informacji zwrotnej, nieprzekraczający 3 miesięcy od potwierdzenia przyjęcia zgłoszenia lub w przypadku nieprzekazania potwierdzenia zgłaszającemu, 3 miesięcy od upływu 7 dni od dokonania zgłoszenia;
9. zrozumiałe i jednoznaczne informacje na temat trybu dokonywania zgłoszeń zewnętrznych do organów publicznych oraz w stosownych przypadkach, do instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych Unii Europejskiej.

Brak ustanowienia regulaminu i spełnienia wymagań związanych z sygnalizowaniem nieprawidłowości podlega odpowiedzialności karnej.

Jednakże oprócz zgłoszeń wewnętrznych, ustawa przewiduje również możliwość zgłoszenia zewnętrznego do wyznaczonych organów.

Zgłoszenia zewnętrzne sygnalistów

Zgłaszający może dokonać zgłoszenia zewnętrznego bez uprzedniego dokonania zgłoszenia wewnętrznego. Zgodnie z ustawą:

Art. 36. 1. Organem centralnym jest Rzecznik Praw Obywatelskich.

2. Organem publicznym przyjmującym zgłoszenia w zakresie zasad konkurencji i ochrony konsumentów jest Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

3. Organami publicznymi są także inne organy przyjmujące zgłoszenia zewnętrzne dotyczące naruszeń w dziedzinach należących do zakresu działania tych organów.

Art. 37. Organ centralny:

1)         przyjmuje zgłoszenia zewnętrzne o naruszeniach prawa w dziedzinach objętych ustawą, dokonuje ich wstępnej weryfikacji i przekazuje organom właściwym do podjęcia działań następczych;

2)         zapewnia powszechny dostęp do informacji na temat praw i środków ochrony prawnej zgłaszających przed działaniami odwetowymi oraz praw osób, których dotyczy zgłoszenie, w szczególności przez zamieszczanie tych informacji na stronie internetowej organu;

3)         udziela zgłaszającym oraz osobom, których dotyczy zgłoszenie, porad w zakresie, o którym mowa w pkt 2;

4)         udziela zgłaszającym informacji o organach, które w zakresie realizowanych zadań mogą podjąć działania służące ochronie zgłaszających przed działaniami odwetowymi oraz, w odpowiednich przypadkach, wsparcia w kontaktach z takimi organami, w szczególności przez poinformowanie właściwych organów o dostrzeżonej konieczności objęcia zgłaszającego ochroną.

Podsumowując, przedsiębiorcy zatrudniający co najmniej 50 pracowników (a biura rachunkowe – niezależnie od liczby pracowników) mają już teraz obowiązek wdrożenia procedury zgłoszeń wewnętrznych. Jeśli jeszcze tego nie zrobiłeś, warto nadrobić zaległość jak najszybciej – to nie jest już kwestia przygotowania się na przyszłość, tylko bieżący obowiązek ustawowy.

Jeśli masz jakieś pytania lub potrzebujesz pomocy, zapraszam do kontaktu >NAPISZ DO MNIE<